De emotionele nawerking van de schok van 11 september was gisteren nog dusdanig dat er van handelen weinig kwam. Wij hadden er zelf weinig zin in. Klanten deden weinig. Telefoontjes naar vrienden, relaties en correspondenten kwamen niet door of bleven onbeantwoord, gelukkig komen de emails wel door. De Amerikaanse aandelenmarkten blijven waarschijnlijk vandaag nog dicht, alleen de obligaties gaan open, zegt de NYSE.Morgan Stanley is in de rouw. Onze benedenburen, Garban, hadden 500 mensen in één van de torens zitten. Misschien zijn ze allemaal omgekomen. Dit is dus oorlog, zeggen de Amerikanen. Dat kan wel, en we noemden onze eerste reactie natuurlijk niet voor niets Pearl Harbour, maar er is een groot verschil tussen wat hier gebeurde en 1941. Laten we aannemen dat het inderdaad de groep van Bin Laden is. Die hebben geen land dat achter ze staat. Niet dat ze ongrijpbaar zijn, maar de situatie is wezenlijk anders dan toen, al is de reactie vergelijkbaar. Er is namelijk één groot verschil: dit was Pearl Harbour II, maar er is geen Japan. Twee aspecten lijken ons belangrijk. De psychologische impact van de gebeurtenissen is enorm en we kunnen die proberen te analyseren. Ten tweede kunnen we ons afvragen hoe de volgende geo-politieke ronde eruit zal zien. Omdat de economie in Amerika al slecht ging en alleen nog maar aan een draadje consumentenvertrouwen hing, is de huidige situatie voldoende om de markten in een volledige recessie te drukken. Consumenten hebben geen zin in consumeren, in deze omstandigheden. Hoe lang dat gaat duren is niet te voorspellen. Dat hangt onder andere af van de nieuwsstroom, zowel economisch als politiek.Amerikanen gaan hun dollars repatriëren, wat de dollarzwakte enigszins in toom kan houden. Zoals na de Maine, de Lusitania en na Pearl Harbour, scharen Amerikanen zich eensgezind achter hun president. Dat geeft vertrouwen. De New Yorkse Fed stelde de markten direct gerust met de belofte liquiditeit in de markt te pompen. De Centrale Banken van Japan en Europa doen dat ook, dus er lijkt geen gevaar voor een systeem-crisis. De sluiting van vliegvelden, bedrijven en markten zal de cijfers voor september nadelig beïnvloeden. Ondanks meldingen van sterke prijsstijgingen aan de pomp in sommige staten lijkt het ons onwaarschijnlijk dat de olieprijs duurzaam zal stijgen in de huidige situatie. Praktisch alle Arabische staten betuigen hun sympathie aan de VS en de Amerikaanse strategische reserves kunnen vrijgegeven worden, werd gemeld. De olieproducerende landen zitten niet in een complot tegen de VS, dit is niet de Golfoorlog, wat dat aspect betreft. Dat kan nog komen, maar dat hangt weer af van de Amerikaanse reactie.Gisteravond was de Amerikaanse reactie juist zeer gematigd, geheel in tegenstelling tot wat veel Bush -bashers zich hadden kunnen voorstellen. De financiële risico’s van de situatie hangen nauw samen met de remedie: verhoogde liquiditeit kan tot inflatie leiden. Het Amerikaanse overschot verdwijnt en wordt wellicht een tekort, vanwege de extra uitgaven die veroorzaakt worden door deze ramp.Misschien wordt er nog een belastingverlaging doorgevoerd. Voor Europa ligt het risico bij bedrijven die gevoelig zijn voor reizen en export. De luchtlijnen, luxe sector, hotels en verzekeraars zullen onder druk komen. Het is mogelijk dat door deze schok we een recessie krijgen zoals die van 1990, ook al is de situatie wezenlijk anders. Zoals Van Zeijl kort geleden op deze pagina al opmerkte, er gaat geen bel wanneer het dieptepunt van de markt bereikt is. Waarschijnlijk zijn we er nog niet, maar waarschijnlijk zijn we ook niet meer erg ver weg. Daar staat tegenover dat het bereiken van een dieptepunt geen automatische garantie inhoudt voor een snel herstel. In onze ogen is er, politiek gezien, nog een ander aspect. Nogmaals, de schok was vreselijk. Dat kwam doordat het leed van onze medemensen, dankzij de visuele berichtgeving, overkwam als een klap in het gezicht. Daarbij komt nog dat dit de eerste ramp is waarbij we echt op grote schaal via draagbare telefoons met slachtoffers konden meeleven. Mensen belden vanuit de torens, terwijl ze wisten dat ze er niet meer uit konden. Een man belde zijn familie, vanuit de bij Pittsburgh neergestorte jet, om aan te kondigen dat de mannen aan boord gestemd hadden en besloten hadden te proberen de kapers te overmachtigen. Omdat de rampen zo aangrijpend waren horen we niemand opmerken dat het met de uiteindelijke tegenstanders misschien best mee zal vallen. Dat is ook niemands belang: mensen moeten gemobiliseerd worden, de president heeft steun nodig. Maar het zou best kunnen dat de Bin Laden groep het zaad van de eigen ondergang al heeft gezaaid. Deze kamikazes hebben geen moederland, in die zin dat er geen staat is die ze echt steunt. De Palestijnen juichten, maar de Palestijnen hebben een bijzonder weinig benijdenswaardige staat van dienst wat hun keuze van kampioenen betreft. De Arabische publieke opinie, opgehitst door hun regeringspropaganda, is Bin Laden gunstig gezind, maar we zagen Arabische intellectuelen al publiekelijk hun afkeer uitspreken over de terreurdaden. Het is waar dat de CIA en de Mossad er nooit in zijn geslaagd Idi Amin, Khadaffi of Saddam te elimineren. Zo zal het ook niet gemakkelijk zijn Bin Laden, als die inderdaad de schuldige is, aan te pakken. Maar is zijn organisatie echt zo machtig? Heeft hij echt zoveel steun dat hij ongestraft de Westerse wereld kan doen wankelen? Misschien is dit wel de laatste keer dat deze muis zo hard brulde. Obligatiebrokers Cantor Fitzgerald hadden 1000 mensen zitten op vier van de hoogste étages in één van de torens. CNBC bericht dat 150 à 200 mensen gered zijn. Bill Meehan, de strateeg van Cantor is daar niet bij. Zijn stukken werden gepubliceerd op thestreet.com.Ik kende Meehan niet maar ik las bijna dagelijks met veel interesse zijn uitstekende marktcommentaar. Zijn laatste bijdrage was gedateerd 10 september. Zijn visie op de markt was niet erg optimistisch. Ik herinner me vooral de titel: “It could be worse”.Inderdaad.