President George Bush heeft een ultimatum gesteld. Saddam gaat weg, of het is oorlog. Is dit de laatste stilte voor de storm? Is dit Sarajevo, 1914? Staan we aan de vooravond van een hoop ellende en wordt Irak gereduceerd tot een ellendige hoop? Hoe zijn we zover gekomen? Hoeveel onschuldige mensen moeten nog sterven voor dit ophoudt? Wat is onze rol in dit theater, van toeschouwer tot acteur ? Wat heeft Frankrijk bereikt? Hoe gaat de wereld er straks uitzien?

Van isolatie tot interventie
Toen groothertog Frans Ferdinand en zijn vrouw in Sarajevo werden vermoord door een Servische nationalist, brak een conflict uit dat niet lang had moeten duren, maar zo’n ellendige oorlog werd dat de Volkenbond werd opgericht. “Nooit meer oorlog” was het devies, maar initiatiefnemer president Woodrow Wilson werd geconfronteerd met een isolationistisch Amerika.

De VS deed niet mee met de Volkenbond. De oorzaken van de Eerste Wereldoorlog waren complex en bevatten de kiem van de Tweede Wereldoorlog. In de Eerste Wereldoorlog werd het kwijnende Habsburgse rijk, dat een onderschat vreedzame en relatief tolerante multiculturele samenleving was, meegezogen door een opkomende industriële macht, Duitsland.

Een revanchistisch nationalistisch Frankrijk, nog in de ban van de vernedering van de Frans-Duitse oorlog van 1870/71, trok ten strijde met bloemen in de loop van het geweer. In Versailles eisten de Fransen dusdanige reparaties van de Duitsers dat de kiem werd gelegd voor een falen van de democratie en de machtsgreep van Hitler. Rusland’s staatsbestel werd omvergeworpen en opende de weg tot het leninisme en vervolgens tot Stalin.

De opkomende industriële expansie en het neo-kolonialisme van Japan botsten met de VS, die wederom afzijdig was gebleven tot ze buiten hun wil in het conflict werden betrokken. De gruwelijkheden van de Tweede Wereldoorlog leidden tenslotte tot de instelling van de VN. Territoriale agressie werd in de ban gedaan.

Preventieve interventie
Amerika vaart sinds 11/9 een nieuwe koers. Het had neo-isolationisme kunnen zijn en die krachten zijn zowel bij Democraten als Republikeinen nog steeds actief, maar het werd een doctrine van preventieve interventie.

De origine van deze doctrine ligt voor een belangrijk deel bij intellectuele haviken, zoals Richard Perle en Paul Wolfowitz, Republikeinen die de Clinton-jaren in een denktank en aan een universiteit doorbrachten en nu weer aan de macht zijn, Wolfowitz als nummer twee in het Pentagon, Perle als een belangrijke adviseur van president Bush.

Het lijkt dus niet dat we naar Sarajevo moeten kijken, aan de vooravond de Eerste Wereldoorlog, al zagen we dit soort opmerkingen wel in de pers, toen de president van Servië werd vermoord. Wat we nu zien lijkt eerder op het einde van de Tweede Wereldoorlog, toen de VS een nieuwe wereldorde aankondigde. Door de tegenkracht van Stalin werd dit een Koude Oorlog die gekenmerkt werd door een machtsevenwicht, nucleair maar ook politiek.

Dit evenwicht verdween na de val van de Muur van Berlijn. Sindsdien experimenteerde de VS, zonder al te veel succes, actief in buitenlandse politiek. Libanon en Somalië waren grote tegenslagen en de VS werd vernederd. Camp David en Oslo werden dankzij de VS tot stand gebracht maar ontaardden uiteindelijk in een hopeloos escalerend Palestijns-Israëlisch conflict, dat in belangrijke mate bijdraagt tot radicalisering van de Islam en de aanval van Islamitische radicalen op de VS. Is terrorisme de oorlog van de armen en oorlog is het terrorisme van de rijken? Dat is in ieder geval de mening van de straat, zowel in Arabische landen als in West-Europa. Slechts een minderheid van de Europese opinie steunt de VS.

Het Zwarte Goud
De Amerikanen worden ervan verdacht Israël te willen steunen door deze oorlog te voeren. Soms gaat dit gepaard met verwijten over de joodse achtergrond van adviseurs Wolfowitz en Perle, ook binnen Amerika. In Europa is vooral de samenzweringstheorie over olie populair. Wij zijn dan terug bij Kuifje en het Zwarte Goud, een klassiek werk dat het in deze context verdient opnieuw gelezen te worden, zoals ook het nieuwe anti-Amerikanisme aandacht verdient.

Laten we even de zijstap maken naar de samenzweringtheorie over olie. Die is vooral populair in linkse kringen en in Frankrijk. Links is getraind in de marxistische analyse van buitenlandse politiek. Het economische idee kan alleen maar olie zijn, Bush komt immers uit een olieclan en vice-president Dick Cheney zat achter de knoppen bij Halliburton, een bedrijf dat diensten verleent aan de oliesector.

Het is nog maar de vraag of deze factor belangrijk is: de Amerikanen kunnen zich de Irakese olie niet toe-eigenen. Bovendien zal zelfs een succesvolle afloop van de oorlog niet automatisch tot zeer lage olieprijzen leiden, omdat de Irakese olievelden weliswaar een lage kostprijs hebben van rond de 1,50 dollar per vat, maar met sterk verouderde installaties werken die eerst vernieuwd moeten worden. Tot dan kan China voor opwaartse druk blijven zorgen, omdat OPEC al volop produceert.

Rol van Frankrijk
De Fransen worden door de Amerikanen gewantrouwd ondanks hun steun tijdens de eerste Golfoorlog. De Amerikanen wantrouwen Frankrijk omdat de Franse politiek onbegrijpelijk bij hen overkomt. Niet alleen bij hen overigens.

Amerikaanse elites begrijpen het Frankrijk van Frédéric Bastiat, Alexis de Tocqueville en Raymond Aron. Nu krijgen ze te maken met een cocktail van neo-Gaullisme, anti-Amerikanisme, Colbertisme en Sartre, wat allemaal iets moeilijker te verteren is.

Maar er is meer voor nodig dan begrip voor de Franse manier van denken om de houding van president Jacques Chirac in het huidige conflict te begrijpen. Er is immers tussen Frankrijk en Irak niets nieuws onder de zon en dat sinds meer dan dertig jaar.

Frankrijk heeft als sinds het begin van de jaren zeventig diepgaande politieke en commerciële banden met Irak – evenals overigens met Iran. Frankrijk levert wapens en kerntechnologie. Irak werd erkend als een Jacobijns regime, dat niet-kerkelijk is en cash betaalt. Deze goede relaties ontstonden ten tijde van Georges Pompidou en werden voortgezet door Chirac, die in 1975 als premier van president Valery Giscard d’Estaing een belangrijk akkoord voor samenwerking op kerngebied ondertekent met Saddam. Door Saddam zelf werd deze overeenkomst al in 1975 gezien als een “Eerste concrete stap tot de productie van de Arabische atoombom”, zo meldt het Franse weekblad L’Express in haar editie van 13 februari jongstleden.
Frankrijk steunde Saddam tegen Iran met wapens, waaronder Mirage-vliegtuigen. Dit gebeurde zowel onder de niet Gaullistische president Giscard als onder de socialistische president François Mitterrand, die in 1985 zelfs Exocet-raketten leende aan Saddam die in het nauw gebracht was door Iran.

Resultaat voor Frankrijk?
Wat hebben de Fransen bereikt? In 1985 werden een aantal Fransen gegijzeld in Libanon. In 1986 vonden bomaanslagen plaats in Parijs, door op het inmiddels fundamentalistische Iran georiënteerde terroristische cellen. Om Frankrijk de hulp aan Irak betaald te zetten?
Irak betaalt slecht. Aan de vooravond van de eerste Golfoorlog was Irak Frankrijk vier miljard dollar schuldig.

We horen dat Saddam eind vorig jaar bijna zover was dat hij wilde vertrekken. Nu is het hem gelukt om tweedracht te zaaien in het Westerse kamp. Hij heeft daarbij hulp gehad van de regering Bush, die de Fransen de ruimte heeft gelaten het terrein van de redelijke vrede te bezetten, samen met de Duitsers. Toevallig is dit dezelfde coalitie die door de kleinere Europese staten gewantrouwd wordt. Toen de Europese aspirant-leden hun steun aan de Amerikanen toezegden, werden ze door president Chirac tot de orde geroepen op een manier zeer verbazingwekkend was.

De Fransen zijn in de VS nu zwaar in diskrediet geraakt, wat in Franse ogen in zekere zin gecompenseerd wordt door de triomftocht van president Chirac in Algerije. Chirac werd hier begroet met de bijna hysterische slogan “Chirac président”. Of de Franse exporteurs dit op dezelfde manier zullen bekijken kunnen we betwijfelen.

Tenzij er iets onverwachts gebeurt, is het waarschijnlijk dat Frankrijk zich voor langere tijd schade heeft berokkend met haar huidige politiek, behalve in de Arabische landen. Of die nou zo goed te vertrouwen zijn, Algerije voorop, valt te betwijfelen. Laten we het, om het eenvoudig te houden maar zo zeggen: Arabische intellectuelen hebben zelf weinig vertrouwen in hun eigen regimes.

De Amerikanen hebben objectief gefaald in het overtuigen van de wereldopinie: hun doctrine, een nieuwe Pax Americana, stuit op onbegrip. De wereldopinie, buiten de Arabische wereld, heeft wel begrip voor een oorlog tegen terrorisme, maar de VS hebben geen overtuigend verband kunnen aantonen tussen Al Qaeda en Irak.

De Westerse allianties zijn beschadigd, de Britse premier Tony Blair wankelt in het politieke zadel nadat hij de moeilijkste week uit zijn carrière heeft meegemaakt. Nederland steunt de VS, maar komt daar liever niet al te openlijk vooruit. Andere Westerse democratieën grijpen de mogelijkheid aan om zich goed belachelijk te maken. Wie hier een sprankelend voorbeeld van wil zien zou eens de reactie getiteld “An Insult to My Country and Its Military” van André Flahaut moeten lezen in The Wall Street Journal van 26 februari jongstleden.

Dat artikel is een reactie op een eerder artikel in The Journal, getiteld “Military Budgets Show why U.S. can’t rely on Major NATO Help”, van 13 februari. Hierin werd betoogd dat de Europese strijdmachten ruim tweederde van hun budget uitgeven aan salarissen, sociale lasten en pensioenen, tegen ruim een derde in de VS, en dat er daarom minder overblijft voor militaire training en technologie. De heer Flahaut, die overigens een interview over het betrokken artikel heeft geweigerd, is minister van defensie van België.

De grootste zonde, bij de oude Grieken, was hubris. Overmoed is ook de grootste fout die beleggers kunnen begaan. Overmoed leidde tot de inval door Saddam in Koeweit. Wie weet is de regering Bush nu overmoedig. Misschien zal president Bush, naderhand, bijzonder verstandig lijken. Wij overschatten onszelf als we denken dat we iets aan deze situatie kunnen veranderen.

Zo lijkt het ook dat de Amerikanen zich wellicht overschatten als ze denken dat ze, na de nederlaag van Saddam, in het Midden-Oosten een Pax Americana kunnen vestigen. Het is al moeilijk genoeg om overeenstemming te bereiken tussen Israël en de Palestijnen. We denken liever niet aan de problemen die de betrekkingen tussen Soennieten, Sjiieten, Koerden en Turken kunnen opleveren. Het is voor de Amerikanen al moeilijk genoeg de Turken een miljardencadeau te laten aannemen. Wat moet het worden als democratische doctrines toegepast worden op de rechten van de Koerden?

Pax Americana ?
De beslissingen zijn al genomen. Blair en de Spaanse premier José María Aznar steunen Bush. Nederland steunt Amerika een beetje. Frankrijk, Duitsland en België zijn tegen het Amerikaanse initiatief. Hierbij is Frankrijk de grote stoorzender geweest.

De nieuwe doctrine van president Bush zal leiden tot een nieuwe wereldorde. Of het de VS zal lukken een Pax Americana te vestigen is nog maar de vraag. Of dit wenselijk is, is een ander debat. De eerste vraag is dan wat het alternatief is.

Of de oorlog tegen Saddam zal leiden tot hogere beurzen hangt vooral af van één factor. De beurzen gaan nu uit van een gunstig verloop. Alleen als de campagne een pijlsnel en daverend succes wordt, en als de VS erin slagen na het conflict een nieuwe orde de creëren, zal de invloed gunstig zijn. We denken liever niet aan wat de invloed van de minste en geringste ongunstige verrassing zal zijn. Of de afloop van de oorlog zal leiden tot blijvend hogere koersen lijkt ons een heel andere vraag. Voorlopig niet, lijkt ons.

Michael Kraland woont in Parijs, is vermogensbeheerder in Amsterdam en is directeur van een Amerikaans hedge fund. Kraland schrijft zijn columns op persoonlijke titel. Hij handelt vaak in beleggingen waar hij over schrijft en zijn posities kunnen op elk moment veranderen. De informatie in deze column is niet bedoeld als professioneel beleggingsadvies of als aanbeveling tot het doen van bepaalde beleggingen. Uw reactie is welkom op
kraland@Inveztor.net.